به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام والمسلمین محمدرضا صالح معاون فرهنگی تربیتی جامعهالمصطفی(ص) العالمیه در مدرسه مجازی زمستانه «نهجالبلاغه در جهان معاصر: رویکردهای میانرشتهای و گفتوگوی بینالمللی» به تبیین روششناسی تربیت در نهجالبلاغه پرداخت و با نگاهی نظاممند، ابعاد مفهومی، مبنایی و روشی تربیت دینی در اندیشه امیرالمؤمنین علی(ع) را تشریح کرد.
وی با تبریک فرارسیدن ایام دهه فجر انقلاب اسلامی و تقارن آن با نیمه شعبان، اظهار داشت: انقلاب اسلامی ایران در امتداد تعالیم علوی و آرمانهای مهدوی شکل گرفته است.
معاون فرهنگی تربیتی جامعهالمصطفی، با اشاره به تعاریف متنوع تربیت در آثار اندیشمندان قدیم و جدید، تصریح کرد: گاه تربیت به معنای تعلیم و گاه به معنای اخلاق بهکار میرود، در حالی که این تعابیر جامع نیستند.
وی ادامه داد: بر اساس دیدگاه اندیشمندانی همچون آیتالله مصباح یزدی، شهید مطهری و آیتالله اعرافی، تربیت به معنای زمینهسازی و فراهمآوردن شرایط برای هدایت انسان و شکوفایی استعدادهای او بر پایه اراده و اختیار در مسیر کمال است.
حجتالاسلام والمسلمین صالح با بیان مثالی از حوزه کشاورزی، خاطرنشان کرد: مربی خالق استعداد نیست، بلکه فراهمکننده بستر رشد است، همانگونه که کشاورز با تأمین آب، خاک، نور و دفع آفات، زمینه رشد هسته خرما را مهیا میکند.
وی اضافه کرد: در تربیت نیز مربی باید شرایط رشد استعدادهای فطری انسان را فراهم سازد.
وی ابراز کرد: این نگاه با آموزههای قرآنی همخوانی دارد، چراکه مأموریت پیامبران یادآوری و بیدارسازی ظرفیتهای درونی انسانها است.
نقش معرفت و عاطفه در فرآیند تربیت
معاون فرهنگی تربیتی جامعهالمصطفی با تأکید بر اینکه تربیت دینی تنها یک فرایند شناختی نیست، بیان کرد: زمینهسازی تربیتی از طریق ارائه معرفت و شناخت مبتنی بر وحی و سنت ائمه معصوم (علیهمالسلام) و همچنین از مسیر تقویت عواطف انسانی، بهویژه محبت، همدلی و همراهی انجام میشود.
وی اظهار کرد: تربیتی که فاقد پیوند عاطفی باشد، ماندگار و اثرگذار نخواهد بود.
وی با اشاره به اصل اختیار در تربیت، بیان کرد: شکوفایی استعدادهای انسانی تنها در بستر انتخاب آگاهانه و آزادانه محقق میشود و اجبار و اکراه، نهتنها تربیت دینی ایجاد نمیکند، بلکه مانع آن است، آیه لا اکراه فی الدین ناظر به همین حقیقت است که تربیت دینی با تحمیل ناسازگار است.
حجت الاسلام والمسلمین صالح، با بیان اینکه انسان موجودی چندساحتی است، اظهار کرد: تربیت در مکتب امام علی(ع) نگاهی جامع دارد و همه ابعاد وجودی انسان، از اعتقادی و عبادی گرفته تا اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و حتی جسمانی را دربرمیگیرد، لذا تربیت تکساحتی، انسان متوازن و تمدنساز تربیت نخواهد کرد.
تدریج و خداگونگی؛ غایت تربیت اسلامی
حجتالاسلام والمسلمین صالح، اصل تدریج را از عناصر کلیدی تربیت اسلامی دانست و تصریح کرد: رشد استعدادها باید متناسب با ظرفیت انسان و بهصورت مرحلهبهمرحله صورت گیرد.
وی هدف نهایی تربیت دینی را خداگونگی معرفی کرد و یادآور شد: تربیت اسلامی میخواهد انسان به مرحلهای برسد که صفات الهی همچون رحمت، رأفت، حلم و بخشش در وجود او متجلی شود و زندگی فردی و اجتماعیاش رنگ الهی بگیرد.
معاون فرهنگی تربیتی جامعهالمصطفی، با اشاره به عناصر هفتگانه تربیت شامل مبانی، اصول، اهداف، روشها، عوامل، مراحل و موانع، اظهار کرد: امام علی(ع) در بخشهای مختلف نهجالبلاغه، بهویژه در نامه ۳۱ خطاب به امام حسن(ع)، به روشهای متنوع و کارآمد تربیتی پرداختهاند.
واقعگرایی تربیتی در مکتب علوی
وی تأکید کرد: رویکرد امام علی(ع) در تربیت، رویکردی واقعگرا است، به این معنا که امام با ترسیم تصویری واقعی از دنیا و مسیر حرکت انسان بهسوی خداوند، از ابزارهایی چون استدلال عقلانی، موعظه اخلاقی و تبیین عالمانه بهره میگیرند و تربیت را صرفاً بر آرمانگرایی انتزاعی بنا نمیکنند.
وی یکی از روشهای برجسته تربیتی در نهجالبلاغه را روش نامهنگاری دانست و بیان کرد: نگارش نامه، مواجهه غیرمستقیم مربی و متربی را ممکن میسازد، از سنگینی فضای تقابل میکاهد و ملاحظات عاطفی را کاهش میدهد، افزون بر این، متن مکتوب ماندگار است و امکان مراجعه مکرر و تعمیق تفکر را فراهم میکند.
وی تصریح کرد: وصیتنامه امیرالمؤمنین علی(ع)، بهویژه نامه ۴۷ نهجالبلاغه، نمونهای روشن از این روش تربیتی است که پیوندی عمیق میان نسلها ایجاد کرده و پندهای جاودانه را در تاریخ ثبت کرده است.
حجتالاسلام والمسلمین صالح، با تأکید بر تقدم رابطه عاطفی بر انتقال مفاهیم معرفتی گفت: امام علی(ع) پیش از ورود به ذهن مخاطب، در قلب او نفوذ میکنند.
وی با انتقاد از برخی آسیبهای رایج در تربیت، از جمله تحقیر، برچسبزنی، نصیحت در جمع و تندی در برخورد، ابراز کرد: این شیوهها موجب تضعیف شخصیت متربی میشود و مانع تحقق تربیت اصیل اسلامی است.
معاون فرهنگی تربیتی جامعهالمصطفی، با اشاره به تعابیر عاطفی امام علی(ع) خطاب به فرزندشان، ابراز کرد: تأکید امام بر اینکه فرزند پاره تن و همه جان پدر است، نمونهای بیبدیل از پیوند عاطفی در تربیت اسلامی به شمار میرود، این نگاه عاشقانه، بستر پذیرش نصیحت و هدایت را فراهم میکند و نشان میدهد خیر و صلاح متربی، عین خیر و صلاح مربی است.
وی تأکید کرد: بازخوانی دقیق و روشمند روشهای تربیتی نهجالبلاغه میتواند راهگشای نظام تربیتی معاصر باشد و خانوادهها، مربیان و معلمان را در مسیر تحقق تربیت اسلامی، انسانی و تمدنساز یاری دهد.
دلبستگی عاطفی؛ زیربنای امنیت روانی در تربیت علوی
وی با اشاره به تعابیر عاطفی امام علی(ع) در نامه ۳۱ نهجالبلاغه خطاب به امام حسن(ع)، اظهار کرد: وقتی امیرالمؤمنین علی(ع) میفرماید تو را پاره تن خود و بلکه همه جان خود میدانم، این سخن صرفاً یک بیان احساسی نیست، بلکه اوج یک دلبستگی عمیق و آگاهانه است که برای مخاطب امنیت روانی ایجاد میکند؛ این دلبستگی سبب میشود متربی احساس کند عمیقاً دوست داشته شده و همین احساس، زمینه پذیرش تربیت را فراهم میسازد.
حجت الاسلام والمسلمین صالح با بیان اینکه روش تربیتی امام علی(ع) مبتنی بر عواطف، محبت، اعتمادسازی و روابط سالم روانی است، ابراز کرد: این نوع رابطه، فرد را در اوج اعتماد به نفس قرار میدهد و او را آماده پذیرش توصیهها و هدایتهای تربیتی میسازد؛ در این الگو، هیچ نشانی از تحقیر، فشار روانی یا اعمال قدرت دیده نمیشود، بلکه متربی خود را در کنار مربی و نه در برابر او میبیند.
وی با انتقاد از برخی شیوههای رایج تربیتی، خاطرنشان کرد: در بسیاری از نصیحتها و روشهای تربیتی، نوعی شائبه سلطهجویی وجود دارد؛ به این معنا که مربی خود را برتر، داناتر و مسلط بر مخاطب میبیند و این حس را به متربی القا میکند. اما روش امام علی(ع) دقیقاً نقطه مقابل این رویکرد است.
معاون فرهنگی تربیتی جامعهالمصطفی یادآور شد: حضرت با تعبیر تو پاره تن منی و همه وجود منی، هرگونه شائبه سلطه را از بین میبرد و نشان میدهد که تربیت از موضع محبت و همراهی صورت میگیرد، نه از موضع قدرت.
حجتالاسلام والمسلمین صالح با اشاره به فرازهایی از نامه ۳۱ نهجالبلاغه، افزود: امام علی (ع) این پیوند عاطفی را مرحلهبهمرحله تعمیق میکند؛ ابتدا میفرماید تو پاره تن منی، سپس تو همه جان منی، بعد میفرماید اگر آسیبی به تو برسد، به من رسیده و در نهایت میفرماید اگر مرگ به سراغ تو بیاید، گویی به سراغ من آمده است؛ این چهار مرحله، یک الگوی کامل عاطفی را شکل میدهد که از نظر روانشناختی، عمیقترین سطح تعلق خاطر و امنیت روانی را در متربی ایجاد میکند.
وی با بیان اینکه این سطح از دلبستگی، قویترین انگیزه درونی را در متربی ایجاد میکند، گفت: وقتی فرزند یا شاگرد احساس میکند مربی او را اینچنین دوست دارد، توصیهها را نه بهعنوان دستور، بلکه بهعنوان خیرخواهی خالصانه میپذیرد؛ در اینجا متربی دیگر خود را ابزار یا وسیلهای برای تحقق خواستههای مربی نمیبیند، بلکه خود را بخشی از وجود او احساس میکند.
معاون فرهنگی تربیتی جامعهالمصطفی تصریح کرد: امام علی(ع) پیش از ورود به مباحث معرفتی، یک تصویر ذهنی مثبت از هدف تربیت در ذهن مخاطب میسازد؛ حضرت میخواهد فرزندش بداند که هدف از این نامه و توصیهها، اصلاح دیگری نیست، بلکه خیر مشترک و آیندهای واحد است. این شیوه، مقاومت ذهنی متربی را از بین میبرد و پذیرش را بهطور طبیعی افزایش میدهد.
وی بیان کرد: تأکید امام علی(ع) در نوشتن نامه، نشاندهنده توجه حضرت به روشهای ماندگار تربیتی است. نامه، برخلاف گفتار شفاهی، باقی میماند، بارها خوانده میشود و در لحظات دشوار میتواند پشتیبان روانی و فکری متربی باشد. این نگاه، افق جدیدی در روششناسی تربیت اسلامی میگشاید.
حجتالاسلام والمسلمین صالح اظهار کرد: میتوان این الگوی تربیتی را نظریه دلبستگی امام علی (ع) نامگذاری کرد؛ نظریهای که در آن، سلامت روانی، پیوند عاطفی، اعتماد و خردورزی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و بستری کمنظیر برای پرورش انسان بالغ، عاقل و مسئول فراهم میکنند.
وی به روش دوم تربیتی امام علی (ع) اشاره کرد و گفت: حضرت بهجای صدور دستور مستقیم، از روش نشانهشناسی استفاده میکنند. بیان نشانههای مؤمن، صابر یا انسان موفق، مخاطب را به خودارزیابی سوق میدهد و نوعی خودتربیتی در او ایجاد میکند؛ بهعنوان نمونه، بیان ویژگیهایی چون یاد دائمی خدا، تفکر عمیق، شکرگزاری در نعمت و صبر در بلا، الگوی روشنی از تربیت غیرمستقیم است.
معاون فرهنگی تربیتی جامعهالمصطفی روش سوم تربیتی در نهجالبلاغه را خودمعیاری دانست و اظهار کرد: امام علی(ع) در نامه ۳۱ توصیه میکند که انسان در تعامل با دیگران، خود را معیار قرار دهد، این اصل، مجموعهای از توصیههای اخلاقی همچون پرهیز از ظلم، نیکی به دیگران، رعایت انصاف، مسئولیتپذیری در گفتار و رفتار و احترام متقابل را در بر میگیرد.
وی تأکید کرد: روششناسی تربیتی امام علی(ع)، ترکیبی کمنظیر از خردورزی و عاطفه ناب است؛ این الگو نشان میدهد که پیش از انتقال محتوا و مفاهیم، باید سلامت روانی، پیوند عاطفی و اعتماد متقابل ایجاد شود.
حجت الاسلام والمسلمین صالح خاطرنشان کرد: بازخوانی این روشها میتواند راهگشای نظام تربیتی خانوادهها، مدارس و نهادهای فرهنگی در مواجهه با چالشهای تربیتی عصر جدید باشد.
انتهای پیام/
نظر شما